محقق ایرانی‌ دانشگاه مونترال نرم‌افزارهوشمند خلاصه‌نویسی‌متون‌قضایی را ابداع کرد

خبرگزاری دانشجویان ایران – تهران
سرویس: پژوهشی

پژوهشگر ایرانی دانشگاه «مونترال» کانادا موفق به طراحی و ساخت نخستین نرم‌افزار خلاصه‌نویسی خودکار متون قضایی شده که وکلا و کارشناسان حقوقی را از بررسی و تحلیلی دستی پرونده‌ها و احکام قضایی که فرایندی بسیار زمان‌بر و پرهزینه است بی‌نیاز می‌کند.

به گزارش خبرنگار پژوهشی خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)، این نرم‌افزار که یکی از نخستین نرم‌افزارهای خلاصه‌نویسی خودکار تخصصی طراحی شده در جهان است به ویژه در کشورهایی که نظام قضایی آنها متکی به مراجعه به آراء قضات در دعاوی مشابه پیشین است می‌تواند از صرف سالانه میلیون‌ها دلار هزینه مربوط به بررسی دستی پرونده‌ها و احکام قضایی جلوگیری کند.

نرم‌افزار طراحی شده توسط دکتر عاطفه فرزین‌در که حاصل هشت سال تحقیقات دوره کارشناسی‌ارشد، دکتری و فوق‌دکتری این پژوهشگر 30 ساله ایرانی است، به رغم ناباوری‌های اولیه درباره توانمندی و هوش مصنوعی بالای آن، کارایی خود را در آزمون‌های مختلف به اثبات رسانده و به شدت مورد توجه قضات و کارشناسان حقوقی قرار گرفته است.

حاصل این مطالعات همچنین در قالب 15 مقاله در کنفرانس‌ها و نشریات علمی بین المللی ارائه شده است.

دکتر «عاطفه فرزین در» در گفت‌و‌گویی تلفنی با خبرنگار «پژوهشی» خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) توضیحاتی را پیرامون این نرم‌افزار و قابلیت‌های منحصر به فرد آن و نحوه طراحی و کارکرد آن ارائه کرده است.

«عاطفه فرزین در» تحصیلات عالیه خود را با قبول در رشته ریاضی و کاربرد آن در کامپیوتر در دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی تکنیک تهران) در مهرماه سال 1373 آغاز کرد و پس از گذشت چهار سال جزو اولین نفرات دانشجویان هم دوره‌یی خود فارغ التحصیل شد.

وی با توجه به علاقه زیادی که به سیستم‌های کامپیوتری داشت، پس از اتمام دوره لیسانس تحصیلات کارشناسی ارشد خود را در رشته کامپیوتر و کاربرد آن در پردازش زبان در دانشگاه سوربن فرانسه ادامه داد و طی دو سال موفق به اخذ دو مدرک DFAP (دیپلم دانشگاه سوربن در زبان فرانسه) و DEA (فوق لیسانس) را اخذ کرد.

وی تز فوق لیسانسش را در سال 2001 تحت عنوان «شناخت وآنالیز جملات گنگ در پردازش زبان» ارائه داد که نمرات عالی او مورد استقبال استاد راهنمایش Professor Jean-Pierre Decles قرار گرفت.

فرزین در پس از سه سال اقامت در فرانسه (2001-1999) که طی آن موفق به اخذ یک لیسانس هنر از دانشگاه هنرهای زیبای ورسای نیز شد در دسامبر 2001 به کانادا مهاجرت کرد و تحصیلات دکتری خود را به طور همزمان در دو دانشگاه سوربن پاریس و دانشگاه مونترال در زمستان 2002 آغاز کرد و در پایان سال 2004 موفق به اخذ دکتری خود شد.

این پژوهشگر جوان ایرانی در طول مدت تحصیل در دانشگاه مونترال برای اولین بار در دنیا، بر روی یک سیستم کامل خلاصه نویسی خودکار بر روی پرونده های قضایی با همکاری قضات کانادائی در مرکز تحقیقات حقوقی (Ceutre de Recherch en Droit Publique ) کار کرد که حاصل این کار یک سیستم برجسته با راندمان بسیار بالا در مقایسه با متدهای موجود است.

سیستم ابداعی دکتر فرزین در به عنوان گامی بزرگ در جهت کمک به وکلا و کارشناسان قضائی در کشور کانادا مورد توجه بسیار قرار گرفته به طوری که در فاز دوم این پروژه، طرح نصب این سیستم بر روی سایت کتابخانه کامپیوتری حقوق کانادائی که روزانه بین 10 تا 15 هزار بازدید کننده دارد از سال 2005 اجرا می‌شود.

در سال 2003 نشریه علمی FORUM در صفحه روی جلد خود به شرح حال فعالیت‌ها و موفقیت‌های این پژوهشگر جوان ایرانی پرداخته و بدنبال آن در سپتامبر 2004 از طرف دانشگاه مونترال به عنوان دانشجوی دکتری نمونه انتخاب شده است.

دکتر «عاطفه فرزین در» در گفت‌و‌گو با خبرنگار پژوهشی ایسنا درباره اهمیت ساخت این نرم‌افزار و قابلیت‌های آن اظهار داشت: در کانادا و آمریکا با وجود این که از لحاظ فن‌آوری از خیلی کشورها پیشرفته‌تر بوده و انبوه متون قضایی آنها به صورت الکترونیکی در آمده، پردازش و بررسی آنها هنوز به روشی دستی صورت می‌گیرد و در نتیجه سالانه میلیون‌ها دلار در سیستم قضایی این کشورها صرف این کار می‌شود.

مساله پردازش متون قضایی در کشورهای آمریکای شمالی البته به دلیل نوع سیستم حقوق آنها ـ‌ که بر خلاف اروپا ـ در بسیاری موارد قانون نوشته شده‌ای نداشته و هر حکمی که یک قاضی صادر می‌کند می‌تواند قانونی برای سایر قضات باشد، از اهمیت و حساسیت مضاعفی برخوردار است. در این شرایط وکلا در بسیاری از پرونده‌ها با مواردی مواجه می‌شوند که به صورت عرف و کلاسه‌بندی نیست و بنابراین باید بین چندین هزار حکم دادگاه، دهها حکم را که به مورد آنها شبیه است بررسی کرده و به صورت دستی آنالیز کنند که روند بسیار وقت‌گیر و دشواری است.

وی خاطر نشان کرد: با استفاده از نرم افزار طراحی شده کل فرایند بررسی احکام قضایی، موضوع بندی آنها و تهیه چکیده آنها به صورت کاملا خودکار انجام می‌شود.

نرم افزار ابتدا چکیده بسیار کوتاهی از آراء قضایی را در حد یکی دو جمله ارائه می‌کند و اگر کاربر مایل باشد می‌تواند 10 درصد متن و در مرحله بعد تمام متن را ببیند. به این ترتیب وکلا می‌توانند با استفاده از این نرم افزار و به صورت کاملا خودکار، احکام قضایی را به صورت جزء به جزء آنالیز کرده و وارد بانک اطلاعات خود کنند که این امر کمک موثری در بررسی احکام قضایی خواهد بود.

دکتر «فرزین در» درباره نحوه طراحی این نرم افزار هوشمند گفت: خلاصه نویسی خودکار از شاخه‌های پردازش زبان طبیعی – از گرایش‌های هوش مصنوعی – است. در هوش مصنوعی که یک شاخه علمی چند رشته‌یی است نحوه رفتار و عکس العمل انسان در موقعیت‌های مختلف بررسی و ثبت می‌شود و با حذف پارامترهای احساسی مؤثر بر آنها نحوه توسط کامپیوتر شبیه سازی شود.

پردازش زبان طبیعی (NLP) نیز زیر شاخه‌ای از هوش مصنوعی است که طی آن نحوه خلاصه برداری و استخراج مفهوم داده‌های نوشتاری، صوتی یا تصویری توسط افراد بررسی و شناسایی شده و توسط کامپیوتر و برنامه‌های نرم افزاری شبیه سازی می‌شود.

وی خاطر نشان کرد: پردازش زبان طبیعی به دلیل افزایش روز افزون حجم اطلاعات الکترونیکی و اینترنتی بسیار توسعه یافته که نمونه نسبتا ساده‌تر آن (شاخه جست‌وجوی اطلاعات ) موتورهای جست‌وجوی اینترنتی مثل Google و Yahoo هستند که البته نمونه‌های پیشرفته‌تری از نرم افزارهای جست و جوی اطلاعات هم وجود دارند که داده‌ها را در سطح عمیق‌تر جست و جو می‌کنند و عمدتا در زمینه‌های تحقیقاتی کاربرد دارند.

دکتر «فرزین در» در عین حال تاکید کرد که توانایی نرم افزار خلاصه نویسی متون قضایی به مراتب عمیق‌تر و پیچیده‌تر از برنامه‌های موجود جست‌وجوی اطلاعات است؛ علاوه بر این موضوع این نرم افزار که با مباحث قضایی و حقوقی سر و کار دارد آن قدر حساس و مستلزم دقت و اعتماد پذیری بالاست که کمتر پژوهشگر یا مرکز تحقیقاتی شهامت و ریسک پذیری ورود به این عرصه را دارد .

«فرزین در» خاطر نشان کرد: در حال حاضر عمده مراکز تحقیقاتی فعال در زمینه خلاصه نویسی خودکار، فعالیتشان را به خلاصه نویسی مطالب روزنامه‌ها متمرکز کرده‌اند و ریسک سرمایه‌گذاری در زمینه چنین نرم‌افزار تخصصی را نمی‌پذیرند چون به هر حال متقاعد کردن وکلا و حقوقدانان به کارایی این چنین نرم‌افزاری بسیار دشوار است. در مورد این نرم‌افزار هم در ابتدا قبولاندن کارایی نرم افزار به وکلا خیلی سخت بود ولی به تدریج با آزمون‌های مختلف از جمله مقایسه خلاصه نویسی نسخه تحقیقاتی نرم افزار ـ که تز دکتری من بود ـ با نمونه خلاصه نویسی شده دستی و چند سیستم دیگر با همکاری 15 نفر از وکلا در دانشگاه مونترال عملا اثبات شد که توانایی این نرم افزار خلاصه نویسی تفاوت بسیار اندکی با انسان دارد و در حال حاضر توافقاتی با برای حمایت از این طرح توسط مراکز حقوقی صورت گرفته است.

این پژوهشگر جوان ایرانی در ادامه گفت‌وگو با ایسنا درباره نحوه طراحی نرم افزار خلاصه نویسی هوشمند اظهار داشت: بخش اول پروژه بررسی عملکرد انسان در خلاصه نویسی و پارامترهای مؤثر در آن بود که در این ارتباط چندین متن خلاصه را با متون اصلیشان مقایسه کرده و شاخص‌های اصلی در خلاصه نویسی را شناسایی کردیم که این فرایند شامل یک سری محاسبات پیچیده برای بررسی ارتباطات واژگان و ترکیب آنها بود.

این بررسیها نشان داد که در تحلیل متون حقوقی ابتدا به تم اصلی متن و سپس به مولفه‌های دیگر نظیر نوع درخواست، علت درخواست، مسایل مختلف پیرامون آن، نظرات وکلای طرفین، نظر قاضی ــ که برای وکلا بیشتر این بخش مهم است ـ و در پایان نظر نهایی دادگاه توجه می‌شود که از نتایج این بررسی در طراحی نرم افزار استفاده شده است.

وی در پاسخ به سؤالی درباره امکان خلاصه نویسی متون اسکن شده نیز توسط نرم افزار طراحی شده اظهار داشت: امکان ایجاد این قابلیت در نرم افزار وجود دارد که البته کمی مشکلتر است ولی به هر حال با توجه به وجود تکنیک‌های OCR این مساله چندان پیچیده نیست و اساسا مساله عمده در این نرم افزار قابلیت تحلیل و بررسی مطالب و دعاوی حقوقی است تا ویژگی فنی و رایانه‌یی متن چرا که مثلا مقوله‌ای حقوقی مثل مهاجرت خود از 20 زمینه کاملا متفاوت تشکیل شده یا پرونده‌های مربوط به مالیات یا کپی رایت که در دادگاههای آمریکای شمالی بسیار مهم است، طیف بسیار وسیعی از دعاوی مختلف با شرایط متفاوت را در بر می‌گیرد که نرم افزار باید بتواند تمامی این موارد را از هم تفکیک کرده و خلاصه‌ای را که تامین کننده نظر وکیل (کاربر نرم افزار) باشد ارائه کند.

دکتر «فرزین در» در ادامه گفت و گو با ایسنا درباره امکان استفاده از این نرم افزار در خلاصه نویسی متون غیر انگلیسی از جمله فارسی نیز گفت: ما سال گذشته مقداری روی خلاصه نویسی متون عربی کار کردیم که کاراکترهای آن مشابه به زبان فارسی است.این نرم افزار شامل یک سری روابط و فرمول‌های پایه است که به زبانهای مختلف قابل انتقال است. ولی به هر حال برای استفاده از آن زبان فارسی به تغییراتی نیاز است که باید افراد علاقمندی باشند که در این زمینه کار کنند.

این پژوهشگر جوان ایرانی در ادامه با اشاره به این که نتایج تحقیقات وی در زمینه نرم افزار خلاصه نویسی تاکنون در قابل 15 مقاله علمی ارائه شده است، تصریح کرد: با توجه به گسترش روز افزون تحقیقات در زمینه خلاصه نویسی متون، که البته تقریبا 99 درصد آنها به خلاصه نویسی متن روزنامه‌ها اختصاص دارد، از سال 2002 کنفرانسی جهانی در زمینه خلاصه نویسی خودکار متون روزنامه‌یی راه‌اندازی شده که در آن علاوه بر ارائه مقاله و تبادل نظر محققان این رشته، دستاوردهای تحقیقاتی گروه‌های مختلف در این زمینه رتبه بندی می‌شود که ما هم هر سال در این رقابت علمی شرکت می‌کنیم.

مسابقه امسال به این صورت بود که نرم افزارها باید مجموعه‌ای از 30 مقاله خاص از یک روزنامه را بررسی کرده و از کل آن خلاصه‌ای کمتر از 250 کلمه تهیه می‌کردند که بتوانند به سؤال مورد نظر طراحان مسابقه پاسخ دهد.

در این مسابقه 32 تیم از تمام دنیا شرکت داشتند که نرم افزار ما رتبه سوم را به دست آورد.

این محقق جوان ایرانی در پایان گفت و گوی خود با ایسنا، درباره ارزیابی خود از سطح علمی دانشگاههای کشور گفت: سطح علمی دانش آموختگان دانشگاههای ایران از لحاظ تئوری بسیار بالا است که شاید یک علت عمده آن فیلتر سخت کنکور است که کسانی که از آن رد می‌شوند قاعدتا مستعد و علاقمند به تحصیل هستند ولی مشکل اساسی که مانع از ارتقای توان تحقیقاتی دانشجویان ما می‌شود عدم حمایت کافی از آنها است.

وی خاطر نشان کرد: در کشورهایی نظیر کانادا انواع بورس‌های تحصیلی و تحقیقاتی و کمک‌های مالی برای حمایت از دانشجویانی که کار علمی و پژوهش می‌کنند وجود دارد به طوری که دانشجو مطمئن است که اگر وقت خود را صرف مطالعه و تحقیق بکند از نظر مالی پشتیبانی می‌شود و به ازای تلاشی که می‌کند، امتیازات و حقوقی را دریافت کرده و کارهای او صرفا به اخذ مدرک ختم نمی‌شود.

مشکل اساسی دیگری که در ایران وجود دارد کمبود ارتباط با کنفرانسها و مجامع علمی خارجی است. در دانشگاههای کانادا هر استاد هر سال حداقل چند مقاله بین‌المللی ارائه می‌دهد که متاسفانه در دانشگاههای کشور ما این گونه نیست در زمینه مبادلات علمی بین‌المللی – که به نظر من 85 درصد در پیشبرد طرحهای تحقیقاتی نقش دارد – کمبودها و مشکلاتی وجود دارد.

منبع : ایسنا

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

اجرا شده توسط: همیار وردپرس